Tabletka „dzień po” – farmaceutka rozwiewa wątpliwości oraz odpowiada na najczęściej zadawane pytania Kielczanek.
Na czym polega działanie tabletki „dzień po”? Kiedy można ją zastosować? Czy daje 100% pewności? Czy są jakieś przeciwwskazania? Wiele pytań kłębi się w głowie kobiety, która rozważa zastosowanie antykoncepcji awaryjnej, czyli tzw. tabletki „dzień po”. Informacje są ogólnodostępne, ale często nie wiecie gdzie ich szukać albo wstydzicie się zapytać lekarza lub farmaceutę.
Zacznijmy od kilku podstawowych informacji. Tabletka „dzień po” jest metodą antykoncepcji awaryjnej, a nie środkiem powodującym przerwanie ciąży. Jej działanie polega przede wszystkim na opóźnieniu lub zahamowaniu owulacji, dzięki czemu może ona zapobiec zapłodnieniu. Należy podkreślić, że tabletka nie wywołuje poronienia!
Na rynku dostępne są obecnie dwie substancje: octan uliprystalu (EllaOne) oraz lewonorgestrel (Escapelle, Livopill). Wszystkie preparaty dostępne w Polsce są wydawane na receptę. W taki sposób nasuwa nam się już pierwsze pytanie:
Gdzie otrzymam receptę na antykoncepcję awaryjna?
Receptę na antykoncepcję awaryjną może wystawić w Polsce każdy lekarz, bez względu na swoją specjalizację (zarówno podczas wizyty stacjonarnej, jak i w ramach teleporady). Inną możliwością jest zwrócenie się do farmaceuty z prośbą o wystawienie recepty farmaceutycznej, przy czym trzeba mieć świadomość, że decyzja o jej wystawieniu należy każdorazowo do farmaceuty.
Według mnie najszybszą opcją na otrzymanie recepty na tabletkę „dzień po” jest skorzystanie z programu pilotażowego „Antykoncepcja awaryjna” realizowanego w ramach usługi farmaceutycznej. Umożliwia on uzyskanie recepty bezpośrednio u farmaceuty w oznaczonej aptece, bez wizyty u lekarza. Usługa obejmuje bezpłatną konsultację i wystawienie recepty. Sam lek w aptece jest płatny. Pacjentka może skorzystać z programu pilotażowego nie częściej niż co 30 dni.
Program jest realizowany również na terenie województwa świętokrzyskiego. Na stronie NFZ dostępny jest wykaz aptek, które podpisały umowę z Funduszem i świadczą usługę w zakresie zdrowia reprodukcyjnego, obejmującą dostęp do antykoncepcji awaryjnej.
Niżej znajdziecie link do strony ze stale uaktualnianym wykazem aptek biorących udział w programie:
Antykoncepcja awaryjna [WYKAZ APTEK] / Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) – finansujemy zdrowie Polaków
Bardzo ważną kwestią jest fakt, że antykoncepcja awaryjna powinna być rzeczywiście używana awaryjnie, nie powinna być uznawana za antykoncepcję stałą. Po jej zastosowaniu nie ma ochrony przed zajściem w ciążę przy kolejnych stosunkach oraz w żadnym stopniu nie chroni ona przed chorobami przenoszonymi drogą płciową. Nasuwa się kolejne pytanie:
Czy tabletka „dzień po” ma 100% skuteczności?
Oczywiście, że nie. Mało tego, jej skuteczność zależy od tego, w jakim czasie od stosunku została zastosowana. Najwyższa skuteczność występuje w ciągu pierwszych 24 godzin. Należy wziąć również pod uwagę fazę cyklu, ponieważ tabletka może być nieskuteczna, jeśli owulacja już wystąpiła. Trzeba także pamiętać, że wystąpienie wymiotów w ciągu trzech godzin od przyjęcia leku, może spowodować, że nie zostanie on prawidłowo wchłonięty i konieczne będzie przyjęcie kolejnej tabletki.
Pamiętaj! Preparaty antykoncepcji awaryjnej nie przerywają istniejącej już ciąży i nie są skuteczne, jeśli doszło już do zapłodnienia i zagnieżdżenia zarodka w macicy.
Kiedy należy przyjąć antykoncepcję awaryjną?
Skuteczność zależy od czasu przyjęcia tabletki. Aby była jak najwyższa należy przyjąć ją maksymalnie do 24 godzin po stosunku. W przypadku octanu uliprystalu producent deklaruje skuteczność do 5 dni od stosunku, jednak wraz z upływającym czasem spada. Natomiast lewonogestrel można przyjąć maksymalnie do 72 godzin od stosunku, jego skuteczność po 24 godzinach spada o około 50%.
Jak każdy lek, tak samo i preparaty antykoncepcji awaryjnej mają działania niepożądane. Najczęściej pojawiają się: mdłości, bóle głowy, bolesne miesiączkowanie i bóle w podbrzuszu. Wiele z Was pewnie zastanawia się teraz jakie działania niepożądane powinny zaniepokoić, stąd kolejne pytanie.
Kiedy wymagana jest konsultacja z lekarzem po przyjęciu antykoncepcji awaryjnej?
Zazwyczaj działania niepożądane antykoncepcji awaryjnej są przejściowe i ustępują samoistnie. Są jednak sytuacje wymagające konsultacji lekarskiej:
- obfite krwawienie (nie mylić z drobnym plamieniem, które może wystąpić jako działanie niepożądane tych leków),
- silne, skurczowe bóle w podbrzuszu,
- wydzielina z pochwy o niepokojącym zapachu i konsystencji oraz towarzyszące jej objawy typu: świąd, pieczenie, które mogą świadczyć o rozwijającej się infekcji.
Przy wystąpieniu powyższych objawów zaleca się jak najszybszą konsultację z lekarzem ginekologiem.
Bardzo istotną sytuacją wymagającą konsultacji lekarskiej jest uzyskanie pozytywnego wyniku testu ciążowego, mimo zastosowania antykoncepcji awaryjnej. W trakcie wizyty należy poinformować lekarza o zastosowanym leku.
Pamiętaj! Jeśli masz wątpliwości, co do objawów występujących u Ciebie, nie zwlekaj z wizytą u lekarza! Każdy niepokojący objaw warto skonsultować, zamiast ryzykować przeoczenie czegoś istotnego!
Czy występują istotne przeciwwskazania do zastosowania antykoncepcji awaryjnej?
Najważniejszym przeciwwskazaniem do zastosowania leku jest istniejąca ciąża. Jeśli masz podejrzenia, że mogłaś już wcześniej zajść w ciążę, przed przyjęciem preparatu skonsultuj się z lekarzem ginekologiem.
Kolejnym przeciwwskazaniem jest karmienie piersią. Jeśli występuje konieczność podania tabletki u kobiety karmiącej, należy skonsultować się z lekarzem, ponieważ lek przenika do mleka matki.
Kiedy lekarz lub farmaceuta może odmówić wystawienia recepty?
1) Wiek pacjentki – farmaceuta nie może wystawić recepty farmaceutycznej osobie poniżej 15. roku życia bez zgody i obecności opiekuna prawnego.
ALE UWAGA!
Według wytycznych Ministerstwa Zdrowia i NFZ, każda Pacjentka, która ukończyła 16. rok życia może starać się o uzyskanie recepty bez zgody i obecności opiekuna prawnego w aptece biorącej udział w programie pilotażowym. Natomiast uzyskanie recepty przez osobę poniżej 18 r.ż. podczas wizyty lekarskiej (stacjonarnej lub przez teleporadę) możliwe jest TYLKO za zgodą rodzica lub opiekuna prawnego.
Podstawą prawną jest § 3 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 29 kwietnia 2024 r. w sprawie programu pilotażowego w zakresie usług farmaceuty dotyczących zdrowia reprodukcyjnego. Rozporządzenie nie zawiera żadnego zapisu o konieczności uzyskania zgody rodziców czy obecności opiekuna prawnego dla osób małoletnich (w wieku 15–17 lat).
Ministerstwo Zdrowia stoi na oficjalnym stanowisku, że:
- Usługa, a nie świadczenie medyczne: Przeprowadzenie wywiadu i wystawienie recepty farmaceutycznej w aptece jest usługą farmaceutyczną, a nie świadczeniem zdrowotnym w rozumieniu ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
- Brak ograniczeń w rozporządzeniu: Skoro prawodawca w rozporządzeniu określił kryterium wiekowe na „ukończony 15. rok życia” i nie dopisał wymogu zgody opiekuna, to usługa przysługuje nastolatkom samodzielnie.
Dlaczego apteki mają wątpliwości?
Mimo powyższego przepisu, Naczelna Rada Aptekarska (NRA) wydała opinię, w której radzi farmaceutom pobieranie zgody rodzica. Powołuje się przy tym na art. 17 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, który mówi, że pacjent małoletni powyżej 16. roku życia ma prawo do wyrażenia współzgody na badanie lub inne świadczenia zdrowotne (obok zgody rodzica).
Podsumowując: Przepis rozporządzenia o pilotażu daje zielone światło od 15. roku życia bez żadnych warunków dodatkowych, ale ze względu na zderzenie z innymi, ogólnymi ustawami medycznymi, ostateczna decyzja i tak należy do konkretnego farmaceuty w danej aptece.
2) Brak wskazań czyli sytuacja, w której zastosowanie środka jest nieskuteczne lub mija czas jego działania
3) Przeciwwskazania/ względy bezpieczeństwa – podejrzenie, że lek zagraża zdrowiu pacjentki
4) Brak możliwości weryfikacji tożsamości pacjentki
5) Przekonania farmaceuty (klauzula sumienia) – wtedy farmaceuta ma prawny obowiązek wskazać inne miejsce, gdzie pacjentka może uzyskać pomoc
W artykule streściłam najważniejsze zagadnienia, ale nie bójcie się pytać! Jeśli macie wątpliwości to zadawajcie pytania lekarzowi lub farmaceucie zanim otrzymacie receptę na lek. Wszystko, co dotyczy Waszego zdrowia jest ważne i wymaga przemyślenia. Trzymajcie się zdrowo!
Masz pytania do Ekspertki? Zadaj je na Forum KwmK (odpowiedzi udzielane są bezpłatnie).